Bir işletme yeni ambalajını çalışanına hazırlatabilir, bağımsız bir tasarımcıya sipariş verebilir veya hazır bir tasarımın hakkını devralabilir. Görünüm aynı üründe kullanılacak olsa da bu ilişkilerin hak sahipliği sonucu aynı değildir. Ödemeyi yapanı, çizimi hazırlayanı ve tescil başvurusunda adı yazanı ayrı ayrı belirlemek gerekir.
Bu rehber, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında çalışan ve sipariş tasarımlarında hak sahipliğini, bedel talebini ve devir işlemlerini açıklar. Tasarımın hangi şartlarla korunduğu ise tescilli ve tescilsiz tasarım koruması rehberinin konusudur.
SMK m.73/1 kapsamındaki çalışan tasarımı, bu fıkranın kapsamı dışında işyerindeki genel faaliyet konusu bilgi ve araçlardan yararlanılarak yapılan tasarım ve bağımsız tasarımcıya verilen sipariş ayrı değerlendirilir. SMK m.73 bu ilişkiler için farklı kurallar getirir. Fatura, dosya teslimi veya başvuruda adınızın bulunması, tek başına her hak sahipliği sorusunu çözmez.
Tasarımcı, başvuru sahibi ve hak sahibi aynı kişi midir?
Tasarımcı, korumaya konu görünümü tasarlayan kişidir. Temel kural, tasarım hakkının tasarımcıya veya onun haleflerine ait olması ve devredilebilmesidir (SMK m.70/1; Uygulama Yönetmeliği m.49/1). Çalışanlara ilişkin özel hükümler veya geçerli bir devir nedeniyle hak sahibi başka biri olabilir.
Başvuru sahibi tasarımcı değilse ya da tasarımcıların yalnız bir kısmıysa, başvuru yapma hakkını nasıl elde ettiğini açıklamalıdır. Tasarımcı ise adı başvuruda belirtilmemişse belirtilmesini isteyebilir; adının gizli tutulmasını da talep edebilir (SMK m.61/1, 10). Dolayısıyla şirketin hak sahibi olması, görünümü hazırlayan kişinin tasarımcı sıfatıyla aynı şey değildir.
Örneğin bir şirketin çalışanı olan tasarımcı ile şirketin başvurudaki bilgileri farklı işlev taşır. Dosyada yalnız şirket unvanını kontrol etmek yerine, tasarımcı bilgisini ve şirketin hakkı hangi ilişkiye dayanarak edindiğini de inceleyin.
Çalışanın yaptığı tasarım kime aittir?
SMK m.73/1 uyarınca, özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, çalışanın yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği tasarımın hak sahibi işverendir. Aynı kural, büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yapılan tasarım için de geçerlidir.
| Tasarımın ortaya çıkışı | Hak sahipliği | İncelenecek kayıt |
|---|---|---|
| Görev gereği veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında | Özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça işveren (m.73/1) | İş sözleşmesi, görev tanımı, proje talimatları ve geliştirme kayıtları |
| İlk durumun dışında, işyerindeki genel faaliyet konusu bilgi ve araçlardan yararlanılarak | Talep edilmesi halinde işveren; çalışanın bedel isteme hakkı vardır (m.73/2, m.74/1) | Tasarımın görevle ilişkisi, kullanılan bilgi ve araçlar, hak talebi ve bedel görüşmeleri |
Örneğin ambalaj geliştirmekle görevli çalışanın yeni ambalaj görünümü hazırlaması ilk fıkra bakımından incelenir. Görev alanı dışında geliştirdiği başka bir ürün görünümünde ise işyerindeki hangi bilgi ve araçlardan yararlandığı araştırılır. Sadece çalışanın unvanına veya çizimin mesai dışında yapılmasına bakarak sonuca varmak yeterli değildir; sözleşme, fiili görev ve tasarımın oluşumu birlikte değerlendirilir.
Bu iki fıkranın şartlarının bulunmadığı bir tasarım için sırf iş ilişkisi nedeniyle işverenin hak sahibi olduğu varsayılmaz. Tasarımla işletmenin faaliyeti arasındaki bağlantıyı gösteren kayıtlar bu nedenle önemlidir.
Bedel talebi hangi durumda doğar?
SMK m.74/1, m.73/2 kapsamındaki tasarım için çalışana bedel isteme hakkı tanır. Bedel belirlenirken tasarımın önemi dikkate alınır; taraflar anlaşamazsa bedeli mahkeme belirler. Bu düzenleme, her çalışan tasarımına kendiliğinden aynı bedel hakkını veren bir hüküm olarak okunmamalıdır. m.73/1 kapsamındaki işler için sözleşmeden doğabilecek ücret ve diğer talepler ayrıca incelenir.
m.73/3, çalışan tasarımlarına ilişkin hükümleri öğrencilerin, ücretsiz ve belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerlerin tasarımlarına da uygular. Aynı fıkra, Yükseköğretim Kanunu m.3/1-l kapsamındaki öğretim elemanlarının bilimsel çalışma veya araştırma sonucunda gerçekleştirdiği tasarımları da kapsar.
Öğretim elemanlarına ilişkin bu kapsamdaki tasarımlardan elde edilen gelir için özel bir paylaşım kuralı vardır: ilgili yükseköğretim kurumunun yönetim kurulu, tasarımcıya gelirin en az yarısı verilecek şekilde paylaşımı belirler (m.74/2). Bu oran bütün çalışanlar veya bütün öğrenci tasarımları için genel bir oran değildir. Teknik buluşlar için düzenlenen çalışan buluşu kuralları da tasarım hükümlerinin yerine geçirilmemelidir.
Sipariş üzerine tasarımda sözleşme neyi belirler?
Hizmet ilişkisi dışında kalan iş görme sözleşmeleriyle yapılan tasarımlarda hak sahibi, tarafların sözleşme hükümlerine göre belirlenir (m.73/4). Bağımsız tasarımcıya ödeme yapılmış olması, sipariş vereni her durumda otomatik olarak hak sahibi yapan bir kural değildir.
Adana’daki bir üreticinin bağımsız bir tasarımcıdan ürün ambalajı hazırlamasını istediğini düşünün. “Tasarım hizmeti” açıklamalı fatura, ödemenin hangi işe ilişkin olduğunu gösterebilir; fakat hangi görünümün, hangi haklarla ve hangi işlemle işletmeye bırakıldığını tek başına açıklamayabilir. Sözleşme sessiz veya belirsizse m.70’teki temel kural ve somut ilişkinin bütünü birlikte incelenmelidir.
Sözleşme hazırlanırken şu noktaları açıklaştırmak yararlıdır:
- Konu: Hangi tasarım, sürüm ve teslim dosyaları işin kapsamındadır? Tasarım görsellerini tarihli bir ekle eşleştirin.
- Hak ve başvuru: Hakkın kimde olacağı, başvuruyu kimin yapacağı ve tasarımcı bilgilerinin nasıl sağlanacağı açık mı?
- Kullanım veya devir: İşletmeye yalnız kullanım izni mi veriliyor, yoksa tasarım hakkı mı devrediliyor? Süre, kapsam, bedel ve gerekli şekil şartları bu tercihle uyumlu mu?
- Katkıda bulunanlar: Tasarımın başka çalışanlar veya dışarıdan kişilerce hazırlanan bölümleri varsa onların katkı ve hak ilişkileri belgelenmiş mi?
Bu liste, sözleşmeyi açık kurmaya yönelik bir öneridir. Her sözleşmede aynı cümlelerin kullanılması gerektiği veya genel bir “tüm haklar devredildi” ifadesinin her durumda yeterli olacağı anlamına gelmez.
Birden fazla hak sahibi varsa kim karar verir?
Birlikte hak sahipliğinde önce tarafların anlaşmasına bakılır; anlaşma yoksa paylı mülkiyet hükümleri uygulanır. Her hak sahibi kendi payı üzerinde tasarrufta bulunabilir ve diğer hak sahiplerine bildirim yaparak tasarımı kullanabilir (m.70/2). Birden fazla kişinin projede çalışmasıyla hakların kimlere ait olduğu sorusunu da ayrı değerlendirin: çalışan ilişkisi veya devir belgeleri sonucu değiştirebilir.
Üçüncü kişiye kullanım lisansı verilmesinde ise hak sahiplerinin oybirliği gerekir. Oybirliği sağlanamazsa mahkeme hakkaniyet gereğince bir veya birkaç hak sahibine lisans verme yetkisi tanıyabilir (m.70/3). Bir payın üçüncü kişiye satılmasında diğer paydaşların önalım hakkı da m.148/3 kapsamında incelenmelidir.
Ortakların payları bulunması, tek bir tasarımın çizgilerini veya parçalarını ayrı tasarım hakları gibi bölerek devredebilecekleri anlamına gelmez (m.70/4). Çoklu tescildeki ayrı tasarımların bir kısmının devri ise farklıdır; devredilen tasarımların sıra numaraları sözleşmede tek tek belirtilir (Uygulama Yönetmeliği m.125/3).
Devir ile kullanım izni arasındaki fark nedir?
Devir, tasarım hakkının sahipliğini değiştirir. Lisans ise tasarımın kullanılmasına izin verir; tek başına lisans alanı hak sahibi yapmaz. Lisans sözleşmesinde aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir: hak sahibi tasarımı kullanabilir ve başkalarına da lisans verebilir (m.70/1 ve m.75).
SMK m.148/4’e göre hukuki işlemler yazılı şekle tabidir; devir sözleşmesinin geçerliliği noter tarafından onaylanmış şekilde yapılmasına bağlıdır. m.148/8 bu hükümleri sınai mülkiyet hakkı başvurularına da uygular. Dolayısıyla başvuru henüz tescil edilmedi diye devirdeki şekil şartı göz ardı edilmemelidir. Sözleşmenin adından çok, hak sahipliğini belirleyen hükmün gerçekten ne yaptığı incelenmelidir.
Devrin sicile kaydı için Uygulama Yönetmeliği m.125/1; talep formu, ücretin ödendiğini gösteren bilgi ve devre konu tasarım numarasını içeren devir sözleşmesini arar. Sözleşme yabancı dildeyse yeminli tercüman onaylı Türkçe tercümesi de gerekir. Noter onayı ile sicil kaydı farklı işlevler taşır: sicile kaydedilmeyen hukuki işlemlerden doğan haklar, iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (m.148/5).
Devreden kişinin tasarım üzerinde işlem yapmaya yetkili olduğunu da belgeleyin. Başvuru veya tescilden doğan hakkı devredenin ya da lisans verenin yetkisiz olduğu sonradan anlaşılırsa ilgililere karşı sorumluluğu gündeme gelir (m.76/1).
Hak sahipliği dosyasında hangi belgeler bulunmalı?
Aşağıdaki düzen, kanunda her dosya için zorunlu tutulan tek bir belge listesi değildir. Tasarımın kimin tarafından, hangi ilişki içinde üretildiğini ve hakkın bugünkü sahibine nasıl geçtiğini izlemek için pratik bir hazırlıktır:
- Oluşum kayıtları: Tarihli eskizler, kaynak dosyalar, sürüm geçmişi ve tasarımcı katkılarını gösteren yazışmalar.
- İş ilişkisi: İş sözleşmesi, görev tanımı, proje talimatı, kullanılan işletme bilgi ve araçlarına ilişkin kayıtlar; varsa m.73/2 kapsamındaki hak talebi.
- Sipariş ve teslim: Sözleşme ile ekleri, onaylanan görseller, teslim kayıtları, fatura ve ödeme bilgileri.
- Hakkın geçişi: Devir veya lisans belgeleri, tarafların imza ve temsil yetkileri, varsa önceki devirler ve sicil kayıtları.
- Başvuru bilgileri: Tasarımcı ve başvuru sahibi bilgileri, başvuru veya tescil numarası ve hakkın edinilişine ilişkin açıklama.
Örneğin sözleşme “ambalaj tasarımı” diyor, teslim klasöründe birden fazla sürüm bulunuyorsa hangi görselin sözleşmeye konu olduğunu netleştirin. Bir belgenin mevcut olması kadar, iddia edilen tasarımla bağlantısının gösterilebilmesi de önemlidir.
Tasarım başkası adına kaydedilmişse ne yapılabilir?
Gerçek hak sahibi olmayan kişi başvuru yapmış, tasarımı kendi adına tescil ettirmiş veya tescilsiz tasarımı kamuya sunmuş olabilir. SMK m.71, gerçek hak sahibi olduğunu iddia eden kişiye sahipliğin kendisine devredilmesini veya tasarım sahibi olarak tanınmasını mahkemeden isteme yolu tanır. Kısmi hak iddiası için paylı mülkiyet esaslarına göre hak sahipliğinin tanınması da istenebilir.
Bu talepler, tescilli tasarımın yayımından veya tescilsiz tasarımın kamuya sunulmasından itibaren üç yıl içinde ileri sürülmezse düşer. Gerçek hak sahibi olmayan kişi kötü niyetliyse bu hak düşürücü süre uygulanmaz (m.71/3). Süreyi her durumda uyuşmazlığı öğrendiğiniz tarihten başlatmayın.
Hakkın size geçirilmesi ile tescilin hükümsüz kılınması farklı sonuçlara yönelir. Tasarım tesciline itiraz ve hükümsüzlük rehberi diğer yolları açıklar. İlk incelemede istenen sonucu, tasarımın üretim ilişkisini ve hakkı destekleyen belge zincirini birlikte belirlemek, yanlış talep üzerine dosya kurulmasını önler.
Dayanaklar: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.61, m.70–71, m.73–76 ve m.148; Uygulama Yönetmeliği m.48–49 ve m.125.
Rehber, 6769 sayılı Kanun kapsamındaki tasarım hakkını ele alır. 10 Ocak 2017’den önceki tasarım başvurularında geçici m.1 ayrıca değerlendirilmelidir. Aynı ürüne ilişkin telif ve diğer hakların sözleşmedeki durumu bu rehberin kapsamı dışındadır. İçerik genel bilgilendirmedir; somut olaya uygulanmış hukuki görüş değildir. Kaynak ve kapsam için Künye.
Son resmi kaynak kontrolü: 9 Ekim 2026.