Çalışan Buluşları: Hizmet Buluşu ve Serbest Buluş

Hizmet buluşu mu, serbest buluş mu

m.113/1 hizmet buluşunu iki ölçütle tanımlar. Buluş, çalışanın bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak, iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur.

m.113/2 kalanı tanımlar: bunun dışında kalan buluş serbest buluştur.

Kapsam sanılandan geniştir. m.113/3 uyarınca öğrenciler ve ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler hakkında da çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. m.113/4 ise kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların buluşlarını kapsama alır.

Çalışanın bildirim yükümlülüğü

m.114/1: çalışan, bir hizmet buluşu yaptığında bunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür. Buluş birden çok çalışan tarafından gerçekleştirilmişse bildirim birlikte yapılabilir. İşveren, bildirimin kendisine ulaştığı tarihi gecikmeksizin ve yazılı olarak bildirir.

Bildirimin içeriği de belirlenmiştir. Çalışan teknik problemi, çözümünü ve buluşu nasıl gerçekleştirdiğini açıklamak zorundadır; buluşun daha iyi anlaşılması için varsa resmini de verir (m.114/2). Ayrıca yararlandığı işletme deneyimini, varsa diğer çalışanların katkılarını ve bu katkıların şeklini, aldığı talimatları ve kendi katkı payını belirtir (m.114/3).

Bildirim eksikse işverenin bir süresi vardır: bildirimin ulaştığı tarihten itibaren iki ay içinde hangi hususlarda düzeltilmesi gerektiğini çalışana bildirir. Talepte bulunulmazsa bildirim geçerli sayılır (m.114/4).

Çalışanın iki yükümlülüğü daha vardır: bildirimin usulüne uygun yapılabilmesi için işveren gereken yardımı göstermek zorundadır (m.114/5) ve çalışan, hizmet buluşunu serbest buluş niteliği kazanmadığı sürece gizli tutmakla yükümlüdür (m.114/6).

İşverenin dört aylık süresi

Maddenin en kritik hükmü budur. m.115/1: işveren hizmet buluşuyla ilgili tam veya kısmi hak talep edebilir ve bu talebi, çalışanın bildiriminin kendisine ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirmek zorundadır.

Sonuç açıktır: bildirim süresinde yapılmazsa veya hak talebinde bulunulmadığına dair bildirim yapılırsa, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır. Sessiz kalmak, hakkı korumaz.

Tam hak ile kısmi hak arasındaki fark

• Tam hak (m.115/2): bildirimin çalışana ulaşmasıyla buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer.
• Kısmi hak (m.115/3): hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır, ancak işveren kısmi hakka dayanarak buluşu kullanabilir. Bu kullanma, çalışanın buluşunu değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa, çalışan hakkın tamamen devralınmasını veya kısmi hakka dayanan kullanım hakkından vazgeçilmesini isteyebilir. İşveren bu isteğe iki ay içinde cevap vermezse, kısmi hakka dayanan kullanma hakkı sona erer.

Bir ayrıntı daha: işverenin hak talebinden önce çalışanın buluş üzerinde yaptığı tasarruflar, işverenin haklarını ihlal ettiği ölçüde işverene karşı geçersiz sayılır (m.115/4). İşveren tam hak talep etmediği takdirde, kendisine bildirilen buluşa ilişkin bilgileri çalışanın haklı menfaatleri sürdüğü sürece gizli tutmakla yükümlüdür (m.115/5).

Bedel

m.115/6: işveren hizmet buluşu üzerinde tam hak talep ederse çalışan makul bir bedelin kendisine ödenmesini isteyebilir. Kısmi hak talep edilmişse, işverenin buluşu kullanması hâlinde bedel isteme hakkı doğar.

Bedelin hesabında buluşun ekonomik olarak değerlendirilebilirliği, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşun gerçekleştirilmesindeki payı dikkate alınır (m.115/7).

İşverenin bir kaçış yolu kapatılmıştır: hizmet buluşuna ilişkin talepte bulunduktan sonra, buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek bedel ödemekten kaçınamaz (m.115/8). Yalnız buluşun korunabilir olmadığı konusunda açılan davada mahkeme davayı kabul ederse çalışan bedel talep edemez.

Kamu kurumlarında bedel

m.113/5 iki sınır koyar. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara ödenecek bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz. Buluş konusu kurumun kendisi tarafından kullanılıyorsa ödenecek bedel, bir defaya mahsus olmak üzere, bedelin ödendiği ay için çalışana ödenen net ücretin on katından fazla olamaz.

Patent başvurusunu kim yapar

Başvurunun kendi işleyişi, patentlenebilirlik şartları ve süreleri ayrı yazıdadır: patent nedir, faydalı modelden farkı nedir.

m.116/1: işveren tam hak talebinde bulunmuşsa, patent verilmesi amacıyla ilk başvuruyu Kuruma yapmakla yükümlüdür. İşletme menfaatleri gerektiriyorsa başvurudan kaçınabilir; ancak bu durumda ödenecek bedelin hesabında, patent alınmamasından kaynaklanan çalışan aleyhine muhtemel ekonomik kayıplar göz önünde tutulur.

Başvuru yükümlülüğü üç hâlde ortadan kalkar (m.116/2): buluşun serbest buluş niteliği kazanması, çalışanın başvuru yapılmamasına rıza göstermesi veya işletme sırlarının korunmasının başvuru yapmamayı gerektirmesi.

Yükümlülüğün yaptırımı vardır: işveren tam hak talep ettiği buluş için başvuru yapmaz ve çalışanın belirleyeceği süre içinde de yapmazsa, buluş serbest buluş niteliği kazanır (m.116/4).

Yurt dışı için ayrı bir denge kurulmuştur. İşveren tam hak talep etmişse buluşun yabancı ülkelerde de korunması için başvurabilir (m.116/5). Patent almak istemediği ülkeler için ise, çalışanın talebi üzerine buluşu serbest bırakmak ve orada çalışana patent alma imkânı sağlamakla yükümlüdür; bu, rüçhan süresi kaçırılmayacak biçimde makul sürede yapılır (m.116/6). Serbest bırakırken işveren, uygun bir ücret karşılığında inhisari olmayan bir kullanım hakkını saklı tutabilir (m.116/7).

İşveren patentten vazgeçmek isterse

m.118/2: işveren, çalışanın talep ettiği bedeli ödemeden önce patent başvurusundan veya patent hakkından vazgeçmek isterse durumu çalışana bildirmekle yükümlüdür. Çalışanın talebi üzerine, masrafları çalışana ait olmak üzere patent hakkını veya gerekli belgeleri çalışana devretmek zorundadır.

Çalışan bu bildirime üç ay içinde cevap vermezse işveren haklardan vazgeçebilir. İşveren aynı bildirimle birlikte, makul bir bedel karşılığında inhisari olmayan yararlanma hakkını saklı tutabilir (m.118/3).

Ve önemli bir kayıt: çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükler, iş sözleşmesinin sona ermiş olmasından etkilenmez (m.118/4).

Serbest buluşta da bildirim vardır

Serbest buluş, “işvereni hiç ilgilendirmez” demek değildir. m.119/1: çalışan, iş sözleşmesi ilişkisi içindeyken serbest bir buluş yaptığında durumu geciktirmeden işverene bildirmekle yükümlüdür; bildirim, işverenin buluşun gerçekten serbest sayılıp sayılmayacağı konusunda bir kanaate varmasını sağlayacak içerikte olur.

İşveren, buluşun serbest olmadığına ilişkin itirazını üç ay içinde yazılı bildirimle ileri sürebilir (m.119/2). Serbest buluşun işverenin faaliyet alanı içinde değerlendirilebilir olmadığı açıksa çalışanın bildirim yükümlülüğü yoktur (m.119/3).

Bir yükümlülük daha vardır. Serbest buluş işletmenin faaliyet alanına giriyorsa veya işletme o alanda faaliyet için ciddi hazırlıklar içindeyse, çalışan buluşunu başka bir şekilde değerlendirmeye başlamadan önce, tam hak tanımaksızın uygun şartlarla yararlanma imkânı vermek için işverene teklifte bulunmakla yükümlüdür. İşveren teklifin ulaşmasından itibaren üç ay içinde cevap vermezse öncelik hakkını kaybeder. Teklifi kabul edip şartları uygun bulmazsa, şartlar tarafların talebi üzerine mahkemece tespit edilir (m.119/4).

Sözleşmeyle bunlar değiştirilebilir mi

Sınırlı olarak. m.117/1: işverenler, çalışan buluşlarına ilişkin hükümlere aykırı olacak şekilde çalışanların aleyhine düzenleme ve uygulama yapamaz. Sözleşme yapma serbestliği, hizmet buluşlarında patent başvurusundan sonra, serbest buluşlarda ise çalışanın bildirim yükümlülüğünden sonra başlar.

İkinci bir süzgeç daha vardır: yapılan sözleşmeler emredici hükümlere aykırı olmasa dahi, önemli ölçüde hakkaniyetle bağdaşmıyorsa geçersiz sayılır. Aynı kural belirlenen bedel için de geçerlidir (m.117/2).

İtiraz süresi vardır: sözleşmenin veya bedelin hakkaniyete aykırı olduğu itirazı, iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı olarak ileri sürülebilir (m.117/3).

İşveren iflas ederse

m.120/1: işverenin iflas etmesi ve iflas idaresinin buluşu işletmeden ayrı olarak devretmek istemesi hâlinde, çalışanın önalım hakkı vardır.

m.120/2: çalışan buluşundan doğan bedel alacağı imtiyazlı alacaklardandır. İflas idaresi bu nitelikteki birden çok alacağı, alacaklılar arasında alacakları oranında dağıtır. Çalışan, bedel alacağı yerine buluşunun serbest buluşa dönüşmesini talep edebilir.

Üniversitede yapılan buluş

Yükseköğretim kurumlarında yapılan bilimsel çalışmalar sonucunda gerçekleştirilen buluşlar için kural kısmen farklıdır. Buluşu yapan, buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin kuruma bildirir (m.121/2). Kurum hak sahipliği talep ederse patent başvurusu yapmakla yükümlüdür; aksi hâlde buluş serbest buluş niteliği kazanır (m.121/3). Buluşu yapan, buluşun serbest olduğunu ileri sürerek itiraz edebilir; itiraz kurum tarafından yazılı gerekçeyle karara bağlanmazsa buluş yine serbest buluş olur (m.121/4).

Önemli fark: bu buluşlarda m.115, m.116, m.118 ve m.119/4 uygulanmaz (m.121/5). Yani yukarıdaki dört aylık süre ve bedel rejimi burada işlemez.

Gelir paylaşımı ayrıca düzenlenmiştir: buluştan elde edilen gelir, buluşu yapana en az üçte biri verilecek şekilde paylaşılır (m.121/8). Kurum kusuruyla başvuru işlemlerinin veya patent hakkının sona ermesine sebep olursa, buluşu yapanın zararını tazminle yükümlüdür (m.121/7).

Özet: kaçırılmaması gereken süreler

Kim	Ne yapar	Süre	Kaçırılırsa
Çalışan	Hizmet buluşunu bildirir	Geciktirmeksizin	Yükümlülük ihlali (m.114/1)
İşveren	Bildirimin düzeltilmesini ister	2 ay	Bildirim geçerli sayılır (m.114/4)
İşveren	Tam veya kısmi hak talep eder	4 ay	Buluş serbest buluş olur (m.115/1)
İşveren	Kısmi hakta çalışanın isteğine cevap verir	2 ay	Kullanma hakkı sona erer (m.115/3)
Çalışan	Vazgeçme bildirimine cevap verir	3 ay	İşveren haklardan vazgeçebilir (m.118/2)
İşveren	Serbest buluş itirazını ileri sürer	3 ay	İtiraz hakkı düşer (m.119/2)
İşveren	Serbest buluş teklifine cevap verir	3 ay	Öncelik hakkını kaybeder (m.119/4)
Çalışan	Hakkaniyet itirazını ileri sürer	6 ay (iş sözleşmesi bitiminden)	İtiraz hakkı düşer (m.117/3)