Tasarım Koruması: Tescilli ve Tescilsiz Tasarım Arasındaki Fark

Tasarım hangi özelliği korur?

Tasarım hakkının konusu ürünün görünümüdür. Bir ambalajın biçimi, kumaşın üzerindeki desen veya bir mobilyanın görünümü, diğer şartlar da varsa tasarım korumasının konusu olabilir. Ürünün bütünü kadar bir parçası ya da süslemesi de değerlendirmeye alınır (m.55).

Ürünün ticari kaynağını ayırt eden işaret için marka koruması; teknik buluş için patent ve faydalı model koruması ayrı değerlendirilir (m.4, m.82 ve m.142). Bir ürün bu haklardan birden fazlasıyla ilişkili olabilir; birine sahip olmak diğerini kendiliğinden sağlamaz. Tasarım görseline bir kelime yazılması da o kelimenin ifade ettiği kavram üzerinde tek başına tekel hakkı oluşturmaz (m.61/6).

Tescil olsun veya olmasın hangi şartlar aranır?

Her iki korumada da tasarımın yeni ve ayırt edici nitelikte olması gerekir (m.56). Tasarımı sizin çizmiş olmanız bu iki şartı kendiliğinden kanıtlamaz.

• Yenilik: Aynı tasarım, ilgili tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olmalıdır. Yalnız küçük ayrıntılarda farklı olan tasarımlar aynı kabul edilir. Tescillide başvuru veya varsa rüçhan tarihi, tescilsizde ilk kamuya sunma tarihi esas alınır.
• Ayırt edici nitelik: Tasarımın bilgilenmiş kullanıcıda bıraktığı genel izlenim, daha önce kamuya sunulmuş tasarımlardan farklı olmalıdır. Tasarımcının geliştirme sırasında sahip olduğu seçenek özgürlüğü de dikkate alınır.

Bu nedenle birkaç ayrıntıyı değiştirmenin mutlaka ihlali ortadan kaldıracağı söylenemez. Koruma kapsamı da genel izlenim ve tasarımcının seçenek özgürlüğü dikkate alınarak değerlendirilir (m.58/1–2).

Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri tasarım korumasının dışındadır (m.58/4-b). Birleşik ürünün parçası için ayrıca normal kullanım sırasında görünürlük şartı vardır; bakım ve onarım bu anlamda normal kullanım sayılmaz (m.56/2–3). Tescil belgesi de şartları taşımayan bir tasarımın hiçbir zaman tartışılamayacağı anlamına gelmez; m.77’deki sebepler varsa mahkemeden hükümsüzlük istenebilir.

Tescilli ve tescilsiz tasarım arasındaki temel farklar

Türkiye’de tasarım korumasının iki yolu

Konu	Tescilli tasarım	Tescilsiz tasarım
Korumanın dayanağı	Kanuna uygun tescil ve koruma şartları	Koruma şartları ve ilk kez Türkiye’de kamuya sunma
Süre başlangıcı	Başvuru tarihi	Kamuya ilk sunulduğu tarih
Koruma süresi	Beş yıl; yenilemelerle toplam yirmi beş yıla kadar	Üç yıl
Kopyalama şartı	Kural olarak kopyalama şartına bağlı değildir; yayımı ertelenen tasarım için özel hüküm vardır	Aynısının veya ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kopyalanması gerekir
Dosyada öne çıkan kayıt	Sicil, başvuru tarihi, görsel anlatımlar ve yenilemeler	İlk kamuya sunmanın tarihi ve yeri, tasarımın o tarihteki görünümü ve kopyalama olgusu

Tescilli tasarımda süreyi belgeyi teslim aldığınız günden başlatmayın. Yenileme de otomatik değildir: yenileme talebi ve yenileme ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi kanundaki sürede Kuruma sunulmalıdır. Normal dönem korumanın bitmesinden önceki altı ay, ek ücretli dönem ise bitiminden itibaren altı aydır (m.69/3–6). Bu süreler tescilsiz tasarım için yenileme hakkı yaratmaz.

Kopyalama neden tescilsiz korumada belirleyicidir?

SMK m.59/2, tescilsiz tasarım sahibinin kullanımı engelleme hakkını kopyalama koşuluna bağlar. Yalnız benzerlik, tescilsiz tasarım bakımından tek başına yeterli değildir. Aynı ya da genel izlenim bakımından ayırt edilemeyecek kadar benzer görünümün korunan tasarımdan kopyalanarak alınmış olması gerekir.

Önceki tasarımın kamuya sunulduğunu makul yollarla bilmesi mümkün olmayan bir tasarımcının bağımsız olarak yaptığı tasarım, kopyalanmış sayılmaz. Bu nedenle ürünlerin fotoğraflarını karşılaştırmanın yanında, tarafların geliştirme ve piyasaya çıkış tarihleri de dosyanın parçasıdır. “Ben görmedim” ifadesinin yeterli olup olmadığı somut delillerle değerlendirilir.

Tescilli korumada kopyalama şartı kural olarak aranmaz. Ancak yayımı ertelenen tasarımlarda, görsel anlatımlar Bültende yayımlanana kadar tescilsiz tasarıma ilişkin kopyalama koşulu uygulanır (m.59/6). Tescili ve yayım durumunu birlikte kontrol etmek bu yüzden önemlidir.

Hak sınırsız da değildir. Örneğin özel amaçla sınırlı ve ticari amaç taşımayan fiiller ile deneme amaçlı fiiller m.59/3’te kapsam dışında düzenlenir. Ticari satışa ilişkin bir uyuşmazlıkla bu istisnalar aynı şekilde değerlendirilmez.

Ürünü önce tanıttıysanız on iki aylık kural ne anlama gelir?

Sergileme, satışa çıkarma, yayımlama veya tanıtma kamuya sunma sayılabilir. Gizlilik şartıyla yapılan açıklama ise kamuya sunma sayılmaz (m.57/1). Bu yüzden ilk açıklamanın kimlere, hangi şartlarla ve ne zaman yapıldığı kaydedilmelidir.

SMK m.57/2’deki istisna, başvuru tarihinden veya varsa rüçhan tarihinden önceki on iki ay içindeki belirli açıklamalara ilişkindir. Tasarımcı veya halefinin, onların izniyle üçüncü kişinin ya da bu kişilerle ilişkinin kötüye kullanılması sonucu yapılan açıklama, şartlar sağlanıyorsa yeniliği ve ayırt edici niteliği etkilemez. Bu, herkesin yaptığı her açıklamayı etkisiz kılan genel bir süre değildir.

On iki aylık kural, tasarımın kendiliğinden tescile dönüştüğü veya ilk tanıtımdan sonra mutlaka başvuru yapılabileceği anlamına gelmez. Önceki açıklamalar, hak sahipliği ve diğer koruma şartları ayrıca incelenir. On iki aylık açıklama istisnası, tescilsiz korumanın üç yıllık süresini ertelemez veya uzatmaz. Sonradan yapılan yeni bir paylaşım da ilk kamuya sunma tarihini sıfırlamaz.

Tescilsiz korumada ilk kez Türkiye’de kamuya sunma şartını ayrıca belgelemek gerekir. İnternetteki bir paylaşımın bulunduğu yer, tarihi ve erişim koşulları incelenmeden bu şartın sağlandığı varsayılmamalıdır.

Başvuru ve delil dosyasında neleri saklamalısınız?

Tescil başvurusunda tasarımın görünümünü yansıtan görsel anlatım temel belgelerdendir. Ürün adı, sınıfı veya tarifnamedeki bilgiler koruma kapsamını genişletmez (m.61/1-b ve m.61/3). Bu nedenle yalnız belge numarasını saklamak yerine başvurudaki görselleri de dosyaya ekleyin.

Bir uyuşmazlık için şu kayıtları birlikte hazırlamak yararlıdır:

1. Tasarımın kendisi: Tarihli çizimler, farklı açılardan görseller, ürün örneği ve sürüm değişiklikleri. Hangi görünüm için koruma istediğiniz anlaşılmalıdır.
2. Hak sahipliği: Tasarımcı bilgileri, iş veya sipariş sözleşmeleri ve varsa devir belgeleri. Üretimi yapan işletmeyle hakkın sahibi her zaman aynı kişi olmayabilir (m.70 ve m.73).
3. Kamuya sunma: İlk katalog, fuar kaydı, satış belgesi ve tarihli yayınlar; bunların yeri ve kimlere açık olduğu. Gizli paylaşımlar varsa gizlilik koşulları ayrıca saklanmalıdır.
4. Karşı kullanım: Satıcının kimliği, ürün ilanının tam adresi, tespit tarihi, ürün fotoğrafları, varsa sipariş ve fatura kayıtları. Tek ekran görüntüsüne dayanmak yerine kaynağı ve tarihi izlenebilen bir bütün oluşturun.
5. Kopyalamayla ilgili kayıtlar: Önceki görüşmeler, paylaşılan kataloglar veya tasarıma erişimi gösterebilecek yazışmalar; karşı tarafın bağımsız geliştirme iddiasıyla ilgili tarihler.

Bu liste, her uyuşmazlıkta bütün belgelerin zorunlu olduğu veya tek bir belgenin sonucu garanti ettiği anlamına gelmez. Kaybolabilecek delillerin nasıl korunacağı ile dava ve tedbir talepleri olayın koşullarına göre belirlenir.

Tasarım hakkı ihlalinde hangi yollar değerlendirilir?

Koruma kapsamındaki ürünün izinsiz üretilmesi, satışa sunulması, satılması, ithal edilmesi veya ticari amaçla kullanılması m.81 kapsamında ihlal oluşturabilir. Tescilsiz tasarımda kamuya sunma ve kopyalama koşulları birlikte değerlendirilir; m.81/4 hak sahibine ihlal nedeniyle dava açma imkanı tanır.

SMK m.149 uyarınca, koşullarına göre ihlalin tespiti, muhtemel ihlalin önlenmesi, mevcut ihlalin durdurulması, sonuçlarının kaldırılması ve zararın tazmini istenebilir. Tazminat tutarı tescil belgesinden kendiliğinden çıkmaz. Talebin dayanağı, fiil ve zarara ilişkin kayıtlar ayrıca değerlendirilir.

Dava sonucunu beklemek korumayı etkisiz bırakacaksa ihtiyati tedbir de gündeme gelebilir. m.159, hakka tecavüz eden kullanımın Türkiye’de gerçekleşmekte olduğunun veya gerçekleşmesi için ciddi ve etkin çalışmalar yapıldığının ispatını arar. Mahkemeden tedbir talep edilebilmesi, talebin kendiliğinden kabul edileceği anlamına gelmez.

Tescilli tasarımda dava hakkı için tescil ve yayım durumu ile m.81/2’deki bildirim ve kötüniyet hükümleri de incelenmelidir. Karşı tarafta bir tescil bulunması halinde, kullanımın ihlali ile o tescilin hükümsüzlüğü farklı taleplerdir; birinin koşulları diğerinin yerine geçmez.

Adana’daki bir işletme için başlangıç noktası

Örneğin Adana’da ürettiğiniz bir ambalajın benzerini bir çevrimiçi mağazada gördüğünüzü düşünün. Önce kendi görselinizi ve ilk kamuya sunma kaydınızı, ardından karşı ürünün ilanını ve tarihini aynı dosyada toplayın. Tescil varsa sicil kaydı, başvuru görselleri ve sürenin devam edip etmediği; tescil yoksa ilk Türkiye sunumu, üç yıllık dönem ve kopyalama koşulu üzerinden ilerleyin.

Ürün üzerindeki marka da kullanılmışsa görünüm ile işaretin kullanımını ayrı ayrı kaydedin. Marka yönünden değerlendirme için Marka Uyuşmazlığında İlk Adımlar rehberi kullanılabilir; oradaki markaya özgü başvuru yolları ve süreler tasarım uyuşmazlığına doğrudan aktarılmaz.