Patent Nedir, Faydalı Modelden Farkı Nedir?

Değişen şey: incelemesiz patent kalktı

551 sayılı KHK döneminde başvuru sahibi iki yol arasında seçim yapabiliyordu; incelemesiz yol daha kısa ve ucuzdu ama koruma daha zayıftı. İnternette hâlâ bu ayrımı anlatan çok sayıda içerik var.

6769 sayılı Kanun’da böyle bir seçim yoktur. Patentin verilmesi m.98’e bağlanmıştır: başvuru sahibi araştırma raporunun bildiriminden sonra inceleme talep etmek zorundadır, aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır (m.98/1). Patent ancak inceleme raporu olumlu olursa verilir (m.98/5).

Eski sistem tamamen yok olmadı, ama yalnız geçmişe bakar. Geçici m.1/2 uyarınca Kanun’un yayımı tarihinden önce yapılmış ulusal patent ve faydalı model başvuruları, başvuru tarihinde yürürlükte olan mevzuata göre sonuçlandırılır. Aynı fıkra, incelemesiz verilmiş bir patentin incelemeli patent başvurusuna dönüştürülmesinde de başvuru tarihindeki mevzuatın uygulanacağını söyler.

Sonuç: bugün yapılan bir başvuruda incelemesiz patent seçeneği yoktur. Elinizde 2017 öncesinden kalma incelemesiz bir patent varsa, onun akıbeti eski mevzuata göre belirlenir.

Patent verilmesinin üç şartı

m.82/1: teknolojinin her alanındaki buluşlara, yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir. Üçü de m.83’te tanımlanmıştır.

• Yenilik (m.83/1-2): Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş yenidir. Tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş, kullanılmış ya da başka biçimde açıklanmış toplumca erişilebilir her şeyi kapsar. Kendi buluşunuzu başvurudan önce fuarda göstermek veya internette anlatmak yeniliği ortadan kaldırabilir.
• Buluş basamağı (m.83/4): Tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında, ilgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluş bu şartı taşır.
• Sanayiye uygulanabilirlik (m.83/6): Buluş, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse bu şart sağlanmıştır.

Başvurudan önce açıklama yapıldıysa

Yenilik kuralının Türkiye’de bir istisnası vardır. m.84/1, başvuru veya varsa rüçhan tarihinden önceki on iki ay içinde yapılan belirli açıklamaların patent veya faydalı model verilmesini etkilememesini düzenler. Buluşu yapanın açıklaması ve bilgiyi ondan doğrudan veya dolaylı elde eden üçüncü kişinin açıklaması bu kapsamdadır. Patent başvurusu yapılan merciin açıklamaları ise yalnız maddede sayılan özel hâllerde istisnaya girer; her resmî yayım için aynı sonuç çıkarılamaz.

Bu istisnayı ileri süren taraf şartlarının gerçekleştiğini ispatlamakla yükümlüdür (m.84/3). Fuar kataloğu, paylaşımın ilk tarihi, açıklanan teknik içerik ve açıklamayı yapan kişi birlikte değerlendirilmelidir. Bu nedenle yalnız “fuarda gösterdim” bilgisiyle başvuru imkânının bittiği söylenemez. Türkiye’deki bu kural, diğer ülkeler veya Avrupa patenti için otomatik olarak uygulanmaz.

Neye patent verilmez

Kanun burada iki ayrı liste tutar ve ikisi aynı şey değildir.

Buluş niteliğinde sayılmayanlar (m.82/2)

Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler; zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler; bilgisayar programları; estetik niteliği bulunan mahsuller, edebiyat, sanat ve bilim eserleri; bilginin sunumu.

Maddenin devamındaki kayıt önemlidir: başvurunun bu konularla ilgili olması hâlinde sadece bu konu veya faaliyetlerin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır. Yani bir yazılımın teknik bir soruna teknik çözüm getiren yönü ayrı değerlendirilir; kategorik bir yasak değildir.

Patent verilmeyecek buluşlar (m.82/3)

• Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olan buluşlar.
• Mikrobiyolojik işlemler ve bu işlemler sonucu elde edilen ürünler hariç olmak üzere, bitki çeşitleri veya hayvan ırkları ile bitki veya hayvan üretimine yönelik esas olarak biyolojik işlemler.
• İnsan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler dâhil tüm tedavi yöntemleri.
• İnsan bedeninin ve bir gen dizisinin sadece keşfi.
• İnsan klonlama işlemleri, insan eşey hattının genetik kimliğini değiştirme işlemleri ve benzeri işlemler.

Tedavi yöntemleri bakımından bir istisna vardır: m.82/6, bu yasağın o yöntemlerde kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler hakkında uygulanmayacağını söyler. Yöntem korunmaz, ilacın kendisi korunabilir.

Ayrıca m.82/4 bir yanlış anlamayı önler: buluşun ticari kullanımının sadece mevzuatla yasaklanmış olması, o kullanımın kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olduğu anlamına gelmez.

Başvurudan patente: süreler

Süreler hak düşürücüdür ve çoğu “aksi takdirde başvuru geri çekilmiş sayılır” yaptırımına bağlanmıştır.

Adım	Süre	Dayanak
Araştırma talebi	Başvuru tarihinden itibaren on iki ay	m.96/1
Başvurunun Bültende yayımı	Başvuru veya rüçhan tarihinden on sekiz ay sonra; erken yayım istenebilir	m.97/1
İnceleme talebi	Araştırma raporunun bildiriminden itibaren üç ay	m.98/1
Kurumun bildirimlerine cevap	Her bildirim için üç ay; bildirim sayısı üçten fazla olamaz	m.98/3, m.98/4
Üçüncü kişilerin itirazı	Patentin verilmesi kararının yayımından itibaren altı ay	m.99/1
Patent sahibinin itiraza cevabı	Bildirimden itibaren üç ay	m.99/4

Yayımın ayrı bir sonucu vardır: m.97/4 uyarınca patente sağlanan koruma, başvurunun Bültende yayımlandığı tarihten itibaren başvuru sahibine geçici olarak tanınır. Buluşu izinsiz kullanan kişi başvurudan haberdar edilmişse bu koruma yayımdan önce de söz konusu olur (m.97/5).

İtiraz sonucu hafife alınmamalıdır: Kurul, patentin Kanun’a uygun olmadığı görüşündeyse hükümsüzlüğüne karar verir (m.99/5). Yani patent, mahkemeye gidilmeden Kurum önünde de düşebilir.

Faydalı model: farkı ne

m.142/1 faydalı modeli, m.83/1 anlamında yeni olan ve m.83/6 kapsamında sanayiye uygulanabilen buluşlar için öngörür. Listede buluş basamağı yoktur. Dolayısıyla buluş basamağı taşımayan, ama yeni ve uygulanabilir bir çözüm faydalı modelle korunabilir.

Bunun bedeli süredir: faydalı modelin koruma süresi on yıldır ve uzatılamaz (m.101/1).

Her buluş faydalı modelle korunamaz. m.142/3, m.82/2 ve m.82/3’e ek olarak şunları kapsam dışında bırakır:

• Kimyasal ve biyolojik maddeler ile usuller ve bu usuller sonucu elde edilen ürünler.
• Eczacılıkla ilgili maddeler ve usuller ile bu usuller sonucu elde edilen ürünler.
• Biyoteknolojik buluşlar.
• Usuller veya bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar.

Son bent pratikte en çok karşılaşılanıdır: faydalı model ürünü korur, usulü korumaz.

İki kural daha: aynı kişiye aynı buluş konusunda aynı koruma kapsamıyla birden fazla patent veya faydalı model verilmez (m.145/2, çifte koruma yasağı). Ve faydalı modele ilişkin açık hüküm yoksa, faydalı modelin özelliğiyle çelişmediği sürece patent hükümleri uygulanır (m.145/1).

Faydalı modelde süreler ve hükümsüzlük

Araştırma talebi, şeklî şartlara uygunluğun bildirildiği tarihten itibaren iki ay içinde yapılır (m.143/5). Araştırma raporunun yayımından itibaren üç ay içinde başvuru sahibi rapora itiraz edebilir, üçüncü kişiler görüş bildirebilir (m.143/8).

Faydalı modelin hükümsüzlüğüne mahkeme karar verir (m.144/1). Dava, koruma süresince veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde, sicilde kayıtlı kişiye karşı açılabilir (m.144/3).

Ek patent ve gizli patent

Bu iki kurum 6769 sayılı Kanun’da korunmuştur.

Ek patent (m.123): Başvuru sahibi, patent konusu buluşu mükemmelleştiren veya geliştiren ve asıl patentin konusuyla bütünlük içinde bulunan buluşların korunması için, işlemleri devam eden asıl patent başvurusuna ek patent başvurusunda bulunabilir. Faydalı model başvurusu için ek başvuru yapılamaz (m.123/14).

Gizli patent (m.124): Kurum, başvuru konusu buluşun millî güvenlik açısından önem taşıdığı kanısına varırsa başvurunun bir suretini görüş almak üzere Millî Savunma Bakanlığına iletir ve durumu başvuru sahibine bildirir. Bakanlık işlemlerin gizli yürütülmesine karar verirse bunu bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde Kuruma bildirir.

Buluşu bir çalışan yapmışsa hak sahipliği ayrı bir rejime tabidir; işverenin süreli bir hak talebi vardır: çalışan buluşları, hizmet buluşu ve serbest buluş.

Koruma süresi ve yıllık ücretler

Patent yirmi, faydalı model on yıl korunur ve süreler uzatılamaz (m.101/1). Ancak koruma kendiliğinden sürmez; yıllık ücret ödenmezse hak sona erer.

• Yıllık ücretler, başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte ve devam eden her yıl vadesinde ödenir. Vade tarihi, başvuru tarihine tekabül eden ay ve gündür (m.101/2).
• Vadede ödenmezse, ek ücretle birlikte vadeyi takip eden altı ay içinde de ödenebilir (m.101/3).
• Bu sürede de ödenmezse patent hakkı, ücretin vade tarihi itibarıyla sona erer ve durum Bültende yayımlanır (m.101/4).

Ücreti ödemek tek yükümlülük değildir: patent sahibi buluşu kullanmak zorundadır ve kullanmaması zorunlu lisansa yol açabilir → patentte zorunlu lisans.

Patent sahibinin hakkı ve sınırları

m.85/2, patent sahibine izinsiz yapılması hâlinde şu fiilleri önleme hakkı verir: patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması veya ithal edilmesi ya da kişisel ihtiyaçtan başka bir nedenle elde bulundurulması; patent konusu usulün kullanılması; yasak olduğu bilinen usul patentinin kullanılmasının başkalarına teklif edilmesi; ve usulle doğrudan doğruya elde edilen ürünlerin satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya elde bulundurulması.

m.85/3 bu hakkın dışında kalan fiilleri sayar. Başlıcaları: sınai veya ticari amaç taşımayan ve özel maksatla sınırlı kalan fiiller; patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller; ilaçların ruhsatlandırılması ve bunun için gerekli test ve deneyler; ve sadece bir reçetenin oluşturulması için eczanelerde seri üretim olmadan ilaç hazırlanması.

Özet

• Patent 20, faydalı model 10 yıl korunur; süreler uzatılamaz (m.101/1).
• Patentte üç şart aranır; faydalı modelde buluş basamağı aranmaz (m.82/1, m.142/1).
• İncelemesiz patent 6769 sayılı Kanun’da yoktur; inceleme zorunludur (m.98). Eski ayrım yalnız 2017 öncesi başvurular içindir (geçici m.1/2).
• Faydalı model usulü korumaz (m.142/3).
• Yenilik dünya çapında değerlendirilir; açıklamanın etkisi incelenirken m.84’teki istisna ve ispat yükü de kontrol edilir (m.83/2, m.84).
• Patent, itiraz üzerine Kurum önünde de hükümsüz kılınabilir (m.99/5).
• Yıllık ücret ödenmezse hak sona erer (m.101/4).
• Ek patent ve gizli patent hâlâ vardır (m.123, m.124).