Patent Hakkına Tecavüz: Delil, Tedbir ve Dava Yolları

Önce patentin kapsamını ve güncel durumunu belirleyin

SMK m.89’a göre koruma kapsamı istemlerle belirlenir; tarifname ve resimler istemlerin yorumlanmasında kullanılır. İstem, hangi teknik özellikler için koruma talep edildiğini gösteren bölümdür. Karşılaştırmada eşdeğer unsurlar da dikkate alınır. Aynı işlevin aynı şekilde gerçekleştirilip aynı sonuca ulaşılması, eşdeğerlik değerlendirmesinin kanundaki ölçütüdür (m.89/5).

Örneğin bir makineye ilişkin istemde üç teknik unsur tanımlanmışsa, karşı ürünün her unsurla ilişkisini ayrı kaydetmek gerekir. Ürünün fotoğrafı, katalog açıklaması ve teknik incelemesi farklı soruları cevaplar. Bu inceleme için gereken teknik değerlendirme ile mahkemenin vereceği hukuki karar birbirini tamamlar.

Dosyaya güncel sicil kaydını, patentin geçerli istemlerini, başvuru ve rüçhan bilgilerini, yıllık ücret ve sona erme durumunu ekleyin. Koruma süresi, vazgeçme ve yıllık ücretler hakkın devamını etkileyebilir (m.101, m.140). Hakkın kime ait olduğu tartışmalıysa devir ve lisans belgeleri de incelenir; çalışan tarafından geliştirilen buluşlarda çalışan buluşlarına ilişkin kurallar ayrıca önem taşır.

Henüz başvuru aşamasında olan buluşlarda, SMK m.141/3’teki yayım, haberdar etme ve kötüniyet kuralları dava açma yetkisi bakımından; m.141/4’teki özel yayım şartı ise mahkemenin iddiaların geçerliliği hakkında karar verebilmesi bakımından ayrıca incelenir.

Hangi fiiller patent hakkına tecavüz sayılabilir?

SMK m.85 ve m.141, ürün ve usul patentleri bakımından farklı kullanım biçimlerini düzenler. Özellikle şu fiiller değerlendirilir:

• Hak sahibinin izni olmadan buluş konusu ürünü kısmen veya tamamen üreterek taklit etmek.
• Taklit olduğunu bildiği veya bilmesi gerektiği halde tecavüz yoluyla üretilen ürünü satmak, dağıtmak, ticarete sunmak ya da bu amaçlarla ithal etmek; ticari amaçla bulundurmak, kullanmak veya sözleşme önerisinde bulunmak.
• Patentli usulü izinsiz kullanmak; usulün izinsiz kullanıldığını bildiği veya bilmesi gerektiği halde bu usulle doğrudan elde edilen ürünleri kanunda sayılan ticari işlemlere konu etmek.
• Patent hakkını gasp etmek veya lisansla verilen hakları izinsiz genişletmek ya da üçüncü kişiye devretmek.

Bilme veya bilmesi gerekme koşulu, kanunda bağlandığı fiil bakımından incelenmelidir. Ayrıca özel ve ticari olmayan kullanım, deneme amaçlı fiiller, geçerli izin ve hakkın tüketilmesi gibi sınırlar değerlendirilir. Hak sahibinin veya onun izniyle üçüncü kişinin piyasaya sunduğu ürünlerle ilgili sonraki fiiller için SMK m.152/1 önemlidir. Zorunlu lisans da kendi şartları ve kapsamı olan ayrı bir yoldur.

Usul patentinde özel ispat kuralı vardır. Mahkeme, aynı ürünün farklı bir usulle elde edildiğini davalıdan ispatlamasını isteyebilir. Patentli usulle elde edilen ürün veya madde yeniyse, izinsiz üretilen aynı ürün veya maddenin bu usulle elde edildiği kabul edilir; aksini ileri süren bunu ispatlar. Davalının üretim ve işletme sırlarının korunmasındaki haklı menfaati gözetilir (m.141/2).

Delil dosyasında neler bulunmalı?

Aşağıdaki liste dosya hazırlığı için pratik bir çerçevedir; her belgenin neyi gösterdiğini ve nasıl elde edildiğini açıklayın. Hukuka aykırı elde edilen deliller mahkemece dikkate alınamaz (HMK m.189/2).

Patent ihlali iddiasında başlangıç dosyası

Kayıt	Açıklığa kavuşturduğu konu
Güncel patent ve sicil belgeleri	Hak sahibi, korumanın devamı ve incelemeye esas istemler.
Ürün örneği ve teknik belgeler	Somut ürün veya usulün istemlerle karşılaştırılması; örneğin hangi model ve sürüme ait olduğu.
Fatura, teklif, katalog ve sevk kayıtları	Üretici, satıcı, işlem tarihi ve ticari kullanımın kapsamı.
İnternet ilanı ve yazışmalar	İlanın adresi, tarih ve saati, sunulan ürün ve ilgili taraflar. Ekran görüntüsünü bağlantı ve işlem kayıtlarıyla birlikte saklayın.
Lisans ve zarar belgeleri	İznin kapsamı, satış ve maliyet verileri, ileri sürülen zararla fiil arasındaki ilişki.

Ürünün değiştirilebileceği, stokların taşınabileceği veya çevrimiçi ilanın kaldırılabileceği durumda delilin neden gecikmeden korunması gerektiğini somutlaştırın. Mahkemeden istenecek teknik incelemenin soruları da belirli olmalıdır: hangi ürün, hangi istem ve hangi teknik özellik incelenecek?

Delil tespiti ile ihtiyati tedbir neyi sağlar?

İki geçici hukuki korumanın işlevi

Yol	Amaç ve temel koşul
Delil tespiti	İleride kullanılacak delilin keşif, bilirkişi incelemesi veya benzeri yöntemlerle belirlenmesini sağlar. Hukuki yarar gerekir; delilin kaybolması veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması ihtimali bu değerlendirmede önemlidir (HMK m.400).
İhtiyati tedbir	Verilecek hükmün etkisini korumayı amaçlar. Türkiye’de gerçekleşen tecavüz veya bunun için ciddi ve etkin hazırlık gösterilerek fiillerin önlenmesi, durdurulması veya uygun başka bir önlem istenebilir (SMK m.159).

Delil tespiti kararı, tek başına üretimi veya satışı durdurma kararı değildir. Dava öncesi delil tespitinin görev ve yetki kuralları HMK m.401’de ayrıca düzenlenir; dava açıldıktan sonra talep, davanın görüldüğü mahkemeye yöneltilir. Hakların korunması için zorunluluk varsa karşı tarafa önceden tebligat yapılmadan tespit mümkündür (m.403). Delil tespiti konusunda Adana Avukat Saim İncekaş‘ın HMK m.400 açıklamasına da bakabilirsiniz.

Tedbir isteyen, sebebi ve talep ettiği önlemi açıkça belirtmeli, esas bakımından haklılığını yaklaşık olarak ispatlamalıdır (HMK m.390/3). El koyma talebi, ihlal konusu dışındaki ürünlerin üretimini engellemeyecek şekilde sınırlandırılır (SMK m.159/2). Teminat kuralı ve istisnaları da değerlendirilir; patent belgesi bulunduğu için her olayda teminatsız tedbir verileceği varsayılmaz (HMK m.392).

Tedbirden sonra hangi süreler izlenmeli?

Bir haftalık uygulama talebi ile iki haftalık dava açma süresinin başlangıçları farklıdır:

• Uygulama talebi: Tedbir kararının isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde yapılmalıdır. Aksi halde, dava zamanında açılmış olsa bile tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.393/1).
• Dava öncesi tedbir: Kararın uygulanmasının talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalı; dava açıldığına ilişkin evrak, kararı uygulayan memura verilerek dosyaya koydurulmalı ve karşılığında belge alınmalıdır. Aksi halde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.397/1).

Dava şartı arabuluculukta, büroya başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar HMK m.397/1’deki dava açma süresi işlemez (6325 sayılı Kanun m.18/A/16). Bu hüküm, HMK m.393/1’deki uygulama talebi süresini durduran bir kural değildir. Takvimde kararın bildirilmesi, uygulama talebi, arabuluculuk başvurusu ve son tutanak tarihleri ayrı tutulmalıdır.

Hukuk davasında neler talep edilebilir?

SMK m.149 kapsamında fiilin tecavüz oluşturduğunun tespiti, muhtemel tecavüzün önlenmesi, devam eden fiillerin durdurulması, tecavüzün kaldırılması ve maddi veya manevi zararın giderilmesi istenebilir. Ürün ve üretim araçları hakkında el koyma, şekil değiştirme veya zorunluysa imha gibi talepler, kanundaki koşullarla değerlendirilir. Araçlara yönelik talep, ihlal konusu dışındaki üretimi engellemeyecek şekilde kurulmalıdır.

Tazminat hesabında fiili kayıp ile yoksun kalınan kazanç ayrılır. Yoksun kalınan kazanç için hak sahibinin seçimine bağlı üç yöntem vardır: ihlal olmasaydı elde edilebilecek muhtemel gelir, ihlal edenin net kazancı veya hukuka uygun kullanım için ödenmesi gereken lisans bedeli (m.151/1-2). Patent sahibinin kanuni kullanma yükümlülüğünü yerine getirmediği kanaatine varılırsa, yoksun kalınan kazanç lisans bedeli yöntemiyle hesaplanır (m.151/5). Zarar hesabına ilişkin belgelerin karşı tarafça mahkemeye sunulması da talep edilebilir (m.150/3).

Zamanaşımında SMK m.157’nin yönlendirdiği Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır. Haksız fiile dayalı tazminat için TBK m.72’deki genel kural, zarar ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her halde fiilden itibaren on yıldır. Daha uzun ceza zamanaşımı koşulu, devam eden fiiller ve talebin hukuki niteliği ayrıca incelenir; bu süreler bütün taleplere tek bir başlangıç tarihi verilerek uygulanmaz.

Görevli mahkeme ve arabuluculuk nasıl belirlenir?

Patent hakkına ilişkin bu hukuk davalarında görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. Bu mahkemenin kurulmadığı yerlerde, HSK tarafından belirlenen asliye hukuk mahkemesi ve yargı çevresi esas alınır (SMK m.156/1). Hak sahibinin üçüncü kişiye karşı açacağı davada davacının yerleşim yeri, fiilin gerçekleştiği veya etkilerinin görüldüğü yer bakımından m.156/3’teki özel yetki kuralı incelenir. Adana’da açılacak bir dava için de güncel görevlendirme ve somut yer bağlantısı kontrol edilmelidir.

Patent hakkından doğan bu hukuk davaları TTK m.4/1-d kapsamında ticari dava sayılır. Konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat dahil TTK m.5/A’da sayılan davalarda, dava açmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. Yalnız fiilin durdurulması talebi ile para talebi aynı kapsamda değerlendirilmez; birlikte ileri sürülen taleplerin dava şartı incelemesi ayrıca yapılır. Geçici koruma ihtiyacı da bu süreçle birlikte ele alınmalıdır.

SMK m.30 markaya ilişkin ceza hükmüdür. Patent ihlali iddiasına doğrudan bu maddede yazılı hapis ve adli para cezaları uygulanacağı söylenemez. Somut olayda farklı bir suçun unsurlarının bulunup bulunmadığı ayrı bir inceleme konusudur.

Karşı tarafın patenti veya hükümsüzlük iddiası sonucu değiştirir mi?

Karşı tarafın kendi patentinin bulunması, daha önceki rüçhan veya başvuru tarihine sahip hak sahibinin açtığı tecavüz davasında savunma gerekçesi yapılamaz (SMK m.155). İnceleme, ileri sürülen hakkın kapsamı ve somut kullanım üzerinden yürür.

Hükümsüzlük iddiası da ayrıca değerlendirilir. Hükümsüzlük davasının açılması, tek başına patentin sicilden silinmesi anlamına gelmez; kesinleşen hükümsüzlük kararının etkileri SMK m.139’da düzenlenir. Karar geçmişe etkili olup koruma hiç doğmamış sayılır; ancak önceden kesinleşmiş ve uygulanmış tecavüz kararları ile yapılmış ve uygulanmış sözleşmeler için m.139/2-3’teki istisnalar, tazminat ve bedel iadesi kuralları saklıdır. Diğer davanın sonucu tecavüz davasını etkiliyorsa mahkeme HMK m.165 kapsamında bekletici mesele değerlendirmesi yapabilir. Mevcut tedbirin durumu, kararlar ve dosyanın koşulları üzerinden ayrıca takip edilmelidir.