Patentte Zorunlu Lisans: Hangi Hâllerde, Nereden İstenir?

Altı sebep ve hangi merci

Sebep	Dayanak	Nereye
Patent konusu buluşun kullanılmaması	m.129/1-a, m.130	Mahkeme
Patent konuları arasında bağımlılık	m.129/1-b, m.131	Mahkeme
Kamu yararı bulunması	m.129/1-c, m.132	Cumhurbaşkanı kararı
Başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları sebebiyle eczacılık ürünü ihracatı	m.129/1-ç	Mahkeme
Islahçının, önceki patente tecavüz etmeden yeni bitki çeşidi geliştirememesi	m.129/1-d	m.129/6-7 ve 5042 sayılı Kanun
Patent sahibinin rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyette bulunması	m.129/1-e	Rekabet Kurumu

m.129/2 merci ayrımını açıkça yapar: (a), (b) ve (ç) bentleri kapsamındaki zorunlu lisans mahkemeden, (e) bendi kapsamındaki ise Rekabet Kurumundan talep edilir.

Önce anlaşmayı denemiş olmak gerekir

Aynı fıkra bir ön şart koyar. Acil durumlar ve (e) bendi hariç olmak üzere, zorunlu lisans talep edenin, patent sahibinden makul ticari şartlar altında sözleşmeye dayalı lisans istediğine rağmen makul bir sürede alamadığına dair kanıtı talebe eklemesi gerekir.

Yani zorunlu lisans ilk adım değildir; önce olağan yoldan lisans istenmiş olmalıdır.

Süreç ve süreler

m.129/2-3 süreci sıkı tutar:

• Mahkeme, talebin ve eklerinin birer suretini patent sahibine gecikmeksizin gönderir.
• Patent sahibine, delilleriyle birlikte görüşlerini sunması için bildirim tarihinden itibaren bir ay süre verilir.
• Mahkeme, varsa görüşleri talep edene tebliğ eder ve bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansın verilmesine karar verir. Bu süre uzatılamaz.
• Patent sahibi talebe itiraz etmemişse mahkeme gecikmeksizin zorunlu lisansa karar verir.

Kararın içeriği de belirlenmiştir. m.129/4 uyarınca kararda lisansın kapsamı, bedeli, süresi, lisans alanın gösterdiği teminat, kullanıma başlama zamanı ve patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayan önlemler yer alır.

Kanun yoluna başvurulduğunda bir denge kurulur: patent sahibinin, zorunlu lisans uygulamasının durdurulması için sunduğu deliller mahkemece yeterli görülürse, buluşun kullanımı karar kesinleşene kadar ertelenir (m.129/5).

Kullanılmama: üç yıl mı, dört yıl mı

Bu, en çok karşılaşılan sebeptir ve süre hesabı iki tarihe bakar. Patentin verilmesi süreci ve başvuru takvimi için: patent nedir, faydalı modelden farkı nedir.

Önce bir yükümlülük vardır: m.130/1, patent sahibinin veya yetkili kıldığı kişinin patentle korunan buluşu kullanmak zorunda olduğunu söyler. Kullanımın değerlendirilmesinde pazar şartları ve patent sahibinin kontrolü ve iradesi dışındaki şartlar göz önünde tutulur.

m.130/2 süreyi belirler: patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıllık veya patent başvurusu tarihinden itibaren dört yıllık sürelerden hangisi daha geç sona eriyorsa, o sürenin bitiminden itibaren ilgili herkes zorunlu lisans talep edebilir.

Talep üç gerekçeden birine dayanır:

• Buluşun kullanılmaya başlanmamış olması,
• Kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmaması,
• Kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde olmaması.

Bir hâl daha eklenmiştir: haklı bir neden olmaksızın buluşun kullanımına aralıksız olarak üç yıldan fazla ara verilmesi de aynı sonucu doğurur.

Bağımlılık: sonraki patent öncekini kullanamıyorsa

m.131/1: patent konusu buluşun, önceki patentin sağladığı haklara tecavüz edilmeksizin kullanılması mümkün değilse, patent konuları arasında bağımlılık vardır; sonraki tarihli patentin sahibi önceki buluşu izinsiz kullanamaz.

Çıkış yolu zorunlu lisanstır ama bir eşiğe bağlıdır. m.131/2: sonraki tarihli patentin sahibi, buluşunun önceki patente göre büyük ölçüde ekonomik yarar sağlayan önemli bir teknik ilerleme göstermesi şartıyla zorunlu lisans talep edebilir.

Kural karşılıklıdır: sonraki tarihli patentin sahibine zorunlu lisans verilmişse, önceki tarihli patentin sahibi de sonraki buluşu kullanmak için kendisine zorunlu lisans verilmesini talep edebilir.

Bağlantı da kurulmuştur: bağımlılığı olan patentlerden birinin hükümsüzlüğü veya patent hakkının sona ermesi hâlinde zorunlu lisans kararı da ortadan kalkar (m.131/3).

Kamu yararı: karar Cumhurbaşkanında

m.132/1 bu yolu ayrı bir mercie bağlar. Kamu sağlığı veya millî güvenlik nedenleriyle buluşun kullanılmaya başlanması, kullanımın artırılması, yaygınlaştırılması ya da ıslah edilmesi büyük önem taşıyorsa; veya buluşun kullanılmaması yahut nitelik veya nicelik bakımından yetersiz kullanılması ülkenin ekonomik veya teknolojik gelişimi bakımından ciddi zararlara sebep olacaksa, Cumhurbaşkanınca karar verilir.

Teklif yolu da düzenlenmiştir: kullanımın kamu sağlığı veya millî güvenlik bakımından önemli olması hâlinde, Millî Savunma Bakanlığı veya Sağlık Bakanlığının uygun görüşü alınarak ilgili bakanlık teklifte bulunur (m.132/2).

Bu yolun iki özelliği vardır (m.132/3): kamu yararı gerekçesiyle verilen zorunlu lisanslar inhisari olabilir; millî güvenlik gerekçesiyle verilen karar ise buluşun bir veya birkaç işletme tarafından kullanılmasıyla sınırlandırılabilir.

Zorunlu lisansın sınırları

m.133 lisansın niteliğini çizer ve sınırları nettir:

• İnhisari değildir. Tek istisna kamu yararı gerekçesiyle verilenlerdir (m.133/1).
• Lisans, süre, bedel ve kullanım alanı göz önüne alınarak belirli şartlar altında verilir. Mahkeme bedeli belirlerken patentin ekonomik değerini göz önüne alır (m.133/1).
• Lisans alanın alt lisans verme hakkı yoktur.
• Lisans alanın patent konusunu ithal etme hakkı yoktur. Kamu yararı gerekçesiyle verilen lisansta açıkça ithale yetkili kılınmışsa ithal edilebilir; bu izin ihtiyaçla sınırlı ve geçici bir süre için verilir (m.133/2).

Bir koruma da lisans alan içindir: zorunlu lisans sebebiyle taraflar arasında doğan güven ilişkisi patent sahibi tarafından ihlal edilirse, lisans alan, ihlalin buluşun değerlendirilmesindeki etkisine göre lisans bedelinden indirim yapılmasını talep edebilir (m.133/3).

Ek patentler

Zorunlu lisans, lisansın kabul tarihinde mevcut olan patentin eklerini de kapsar. Lisans verildikten sonra yeni ek patentler verilmişse ve bunlar lisans konusu patentle aynı kullanım amacına hizmet ediyorsa, lisans alan mahkemeden eklerin de kapsama dâhil edilmesini talep edebilir. Taraflar genişletilen lisansın bedeli ve şartlarında anlaşamazsa bunları mahkeme belirler (m.134).

Devir ve iptal

Devir (m.135): zorunlu lisansın devrinin geçerli olabilmesi için işletmeyle birlikte veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmıyla birlikte devredilmesi gerekir. Lisans bağımlılık gerekçesiyle verilmişse, bağımlı patentle birlikte devredilir. Yani zorunlu lisans tek başına satılamaz.

Şartlarda değişiklik (m.136/1): lisans alan veya patent sahibi, sonradan ortaya çıkan ve değişikliği haklı kılan olaylara dayanarak mahkemeden bedelde veya şartlarda değişiklik isteyebilir. Kanunun verdiği örnek dikkat çekicidir: patent sahibinin zorunlu lisanstan daha uygun şartlarda sözleşmeye dayalı lisans vermiş olması.

İptal: lisans alan yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal eder veya sürekli olarak yerine getirmezse, mahkeme patent sahibinin talebi üzerine, tazminat hakları saklı kalmak kaydıyla lisansı iptal edebilir (m.136/2). Ayrıca zorunlu lisansın verilmesine neden olan şartlar sona erer ve tekrarlanma olasılığı ortadan kalkarsa, talep üzerine mahkeme lisansı iptal eder (m.136/3).

Son olarak m.137, zorunlu lisansa aykırı olmamak üzere sözleşmeye dayalı lisans hükümlerinin (m.125 ve m.126) zorunlu lisansa da uygulanacağını söyler.

Özet

• Zorunlu lisans altı sebepten birine dayanır (m.129/1).
• Merci sebebe göre değişir: mahkeme, Rekabet Kurumu veya Cumhurbaşkanı kararı.
• Acil hâller ve rekabet sebebi dışında, önce sözleşmeye dayalı lisans istenmiş olmalıdır (m.129/2).
• Mahkeme bir ay içinde karar verir, süre uzatılamaz (m.129/3).
• Kullanılmama sebebi için üç yıl / dört yıl kuralı işler; hangisi daha geç biterse o esastır (m.130/2).
• Bağımlılıkta eşik yüksektir: önemli teknik ilerleme aranır (m.131/2).
• Lisans kural olarak inhisari değildir; alt lisans ve ithal hakkı yoktur (m.133).
• Zorunlu lisans işletmeden ayrı devredilemez (m.135).